Composteren

“Composteren, kun je leren….. Van Italiaanse oma’s” Ok, de titel van dit artikel is misschien een beetje ver gezocht, maar eigenlijk komt het er wel op neer, als je gaat composteren; Denk: Lasagne! Met laagjes bruin en laagjes groen, dan nog een lekker krakende laag kaas er bovenop. Nou zullen we de kaas maar even weg laten en natuurlijk is water en lucht heel belangrijk voor een composthoop. Want zonder die twee laatste ingrediënten gaat het niet lukken ‘n goede composthoop op te zetten. Composteren, in tegenstelling tot fermenteren gebeurt namelijk door organismen die zowel lucht als water nodig hebben. In dit artikel bespreken we verschillende compostmethoden en wat het beste werkt in 'n voedselbos.

De klassieke composthoop

Voor de klassieke composthoop heb je eigenlijk niet veel nodig; een beschutte plek, ergens in je tuin, 3 pallets, wat houtig snoeiafval, bladeren, grasmaaisel en alles wat er aan groenafval uit de keuken komt. Er zijn tegenwoordig best veel gemeenten die hun inwoners aansporen om een compostbak in hun tuin te zetten, soms met flinke korting af te halen bij het tuincentrum of de gemeentewerf. Op marktplaats zijn er ook genoeg te halen voor ‘n appel en ‘n ei. En die kunnen dan meteen op de composthoop. Er zijn diverse lijsten op internet te vinden over wat er allemaal wel en niet in 'n composthoop mag. Vet en gekookt voedsel liever niet. Dat gaat vooral stinken en trekt ongedierte aan.

Composteren in een voedselbos, the do's and dont's

De klassieke composthoop zoals net beschreven is de één na makkelijkste manier om compost te maken. Het kan nog makkelijker, namelijk de natuur het helemaal zelf laten doen. Op oude bordjes stond wel eens ‘laat niet als dank voor het aangenaam verpoozen (rusten), als dank den eigenaar van ‘t bosch de schillen en de dozen’. Dat mag een voedsel-boswachter de wenkbrauwen doen optrekken, want hoe meer schillen en 'dozen' (lees, cellulose, ook wel karton) in het voedselbos worden achtergelaten, hoe sneller de organische massa van de bodem kan opbouwen. Als je je gft op enigszins strategische plekken in je voedselbos laat vallen, dan doet het systeem het werk verder zelf.

Aangezien een voedselbos vooral bestaat uit meerjarige planten is het belangrijk om 'n zekere schimmel-dominantie te creëren in de bodem van je voedselbos. Daar zijn meerjarige planten het best bij gebaat. Door te mulchen met gevallen bladeren en andere koolstofrijke materialen (percentueel gezien) kun je bomen en struiken dus 'n handje helpen en ook het bodemleven 'n flinke boost geven. Reguliere compost wordt in 'n voedselbos eigenlijk alleen gebruikt op het moment van aanplanten. En daarbij, een composthoop slinkt ontzettend in volume, gedurende het composteer proces. Je zou al van het hele dorp alle groenteafval moeten verzamelen om voldoende compost te kunnen maken om je hele voedselbos ervan te voorzien. Dan is zo'n korf die de gemeente in het najaar in de straat zet voor blad en tuinafval toch echt 'n stuk gemakkelijker.

De vele manieren om te composteren en wat er mis kan gaan

Er zijn nog andere manieren om compost te maken. Bijvoorbeeld met een wormenton, of een gistton. In de wormenton verteerd het organisch materiaal in de buik van de wormen, en er ontstaat een prachtige zwarte korrelige compost. In de gistton verteert het organisch materiaal anaeroob. Als je de juiste bacteriën en gisten hebt, dan stinkt dat niet. De bekendste variant van anaerobe 'composteren' is Bokashi. Dit maakt gebruik van een mix van melkzuurbacteriën om de inhoud van de ton alvast voor te verteren, maar moet uiteindelijk toch echt nog in de grond verder afgebroken worden, voordat het door planten gebruikt kan worden. Bokashi is een systeem dat zichzelf niet in stand houdt. Je zult de mix van melkzuurbacteriën moeten kopen om er mee door te gaan. Een overweging die ieder voor zich moet maken, maar de voedselboskabouters zijn er geen grote fans van. Er is een methode die zichzelf wel in stand houdt, hier komen we later op terug.

Als het misgaat met je compost dan kunnen er minder leuke dingen gebeuren:

  1. Het kan vreselijk gaan stinken

  2. De vertering kan stoppen

  3. Het kan in de fik vliegen

Dat laatste gebeurd echt niet zo snel, en kan alleen voorkomen als je compost het eerst tè goed heeft gedaan. Je hebt er ook een flinke hoop voor nodig. Maar als je een paar kuub paardenmest flink wat cola voert dan kan het goed zijn dat je de brandweer moet gaan bellen. Beetje oppassen dus. Het is aan te raden om de afmetingen van de composthoop tussen de 90-90-90 cm en 1.5-1.5-1.5 meter te houden. Het meest voorkomende probleem is stank. Het tweede probleem is dat de vertering niet goed loopt.Om de drie problemen te voorkomen is het belangrijk de vertering iets beter te snappen.

De vertering van organisch materiaal

Er zijn verschillende parameters die de vertering bepalen:

  • Temperatuur

  • Zuurstof

  • Vochtigheid

  • Aanwezige organismen

  • Aard van het organisch materiaal


Vertering werkt alleen als er leven in de hoop zit, anders gebeurt er niets. Elk soort leven heeft favoriete omstandigheden. Er zijn bacteriën die echt niet houden van zuurstof, en alleen hun werk doen onder omstandigheden waar wij zouden stikken. Er zijn gisten die pas beginnen te werken als het boven de 40 graden is, en het liefste rond de 60 graden rondhangen. De meeste compostwormen doen het het beste met een beetje zuurstof en rond de 25 graden, de eitjes overleven wel strenge vorst, maar geen temperaturen boven de 42 graden.

De aard van het organisch materiaal bepaald welke chemische reacties er (met behulp van leven) mogelijk zijn. Eiwit vervalt naar ureum, ammoniak, nitraat, lachgas of stikstof. Afhankelijk van het soort vertering wat er plaatsvindt. Koolhydraten vervallen naar koolstof, methaan, of co2. Vetten vervallen naar allerlei stinkende goedjes zoals boterzuur, en uiteindelijk naar water en co2. Daarom is het verstandig om zo min mogelijk vet toe te voegen aan de compost. Vet is een uitstekende energiebron voor dieren, maar niet zo’n goede basis voor plantenvoeding. Opeten dus en niet verspillen!

Als de vertering optimaal aeroob is (dus met zuurstof), dan verteerd ook een belangrijk deel van de voeding en heb je vooral uitstoot van co2. Is de vertering helemaal anearoob dan komt er methaan en no2 vrij. Ook niet handig. De beste compost verteert niet helemaal en hier blijft de PKN en koolstof zoveel mogelijk in vaste vorm in het eindproduct achter. Dit wordt dan weer door het bodemleven gedeeld met de planten, en de kringloop is gesloten. Lees ook onze artikelen over koolstof en stikstofkringloop als je dit stuk beter wilt snappen. Genoeg chemische details. Laten we beginnen!

Het kiezen van de soort compostering!

Het is eerst goed te kiezen welke soort compostering het beste bij de situatie past:

  • Wordt de compost warm of koud?

  • Is de aanvoer suiker of cellulose gedomineerd?

  • Zit er veel eiwit in de aanvoer?

  • Wordt het een vloeibare prut of meer als een vochtige spons?

  • Moet het snel gaan, of mag het ook iets langer duren?


Als je alleen maar klokhuizen en fruitschillen hebt, dan kun je een koude wormencompost waarschijnlijk wel vergeten. Als je alleen maar zaagsel hebt dan is het misschien weer juist een geweldig idee. De aanvoer bepaald welke compost het beste gaat werken. Maar ook de ruimte en tijd die je hebt spelen een belangrijke rol.

Een leger wormen, of een leger eencelligen, kunnen in zeer korte tijd een enorme hoeveelheid organisch materiaal verteren. Maar om dat leger te voeden is wel een constante aanvoer nodig. Die aanvoer is meestal niet zo stabiel, en dan is het handig om wat buffers te bouwen. De kunst is dan om de vertering zo te sturen dat het niet te snel gaat, maar ook niet gaat stinken. Dat is echt een kunst, en het zal een paar keer misgaan voor je het snapt.

Om het goed te leren is het belangrijk om ook de grenzen te verkennen:

🍎Wat gebeurt er met een grote hoop alleen fruit?

🤯Wat als ik paardenmest met zaagsel en suikerwater meng? (oppassen!)

🌱Wat doet alleen gras?

Heb je hulp nodig bij het ontwerpen van een compostoplossing? Wij denken graag met je mee 😎! Ook het boek "bodem in balans" is aan te raden om inspiratie op te doen voor je composthoop!