Voedselbos onderhoud & de zeis

Goed gereedschap is het halve werk. Dat geldt zeker voor handgereedschap. Naast goed gereedschap is een goede techniek van belang. Ook dat is bij handgereedschap erg belangrijk. Voor het onderhoud van voedselbossen gebruikt men liefst geen trekker. Door het gewicht en de manier van voortbewegen is de trekker erg schadelijk voor de bodem. In de industriële landbouw lost men dat op door de grond te ploegen, maar men komt mondjesmaat tot het inzicht dat een productief systeem alleen en vooral goed produceert als het bodemvoedselweb goed werkt. De trekker en de ploeg staan daar recht tegenover. Toch is het soms wenselijk of nodig om iets in het voedselbos te onderhouden. Helemaal wild is het oogsten soms haast niet meer mogelijk, en lekkere cultivars kunnen vaak niet alleen tegen woekeraars op, en hebben onze hulp nodig. Het liefst gebruik ik voor onderhoud alleen mijn handen, een zakmes, een zeis en een zaag. In dit artikel gaan we in op het genot van onderhoud met de zeis, met wat tips en trucs.

De belangrijke twee.

  1. Goed kiezen wat gemaaid mag worden.

  2. Zorgen dat het op de juiste manier gemaaid wordt.

Hoe kies je wat er gemaaid mag worden?

De natuur kan best goed voor zichzelf zorgen, en een ontwerp op papier is maar een mens ideetje. Dus grote stukken kaal maaien omdat dat in een ontwerp staat is niet echt passend in een voedselbos. Een zeis en een zaag zijn vooral ontwerpinstrumenten. Laat het idee van gereedschap om een klus mee af te krijgen maar een beetje los.


Liever denken we niet in termen van onkruid en verwijderen, maar in termen van bijsturen en oogsten. Als ergens een overvloed is van een bepaalde plant, dan is dat een duidelijk signaal dat deze plant geoogst mag worden. Als je veel van een plant oogst dan put je de plant uit, soms tot zover dat de plant helemaal verdwijnt. Veel planten die als woekeraar of onkruid worden gezien zijn heel nuttig, zowel levend als gecomposteerd. Het is dus maar de vraag of je een plant die het ergens vanzelf goed doet ooit helemaal zou willen uitroeien. Maar er zijn wel kandidaten waar je veel van kunt oogsten en nog steeds overvloed houdt. Soms zoveel overvloed dat het tot wanhoop drijft :)

We denken vooral aan ideeën uit de permacultuur bij het bepalen hoeveel we oogsten:

  • Eerlijk delen. We delen de bodem eerlijk met alle soorten (deze plant, maar ook andere planten waar deze plant misschien niet zo eerlijk mee deelt ;) )

  • Samenwerken met de natuur. Als je heel hard werkt om een woekeraar kwijt te raken, dan zorg je er juist vaak voor dat de woekeraar het nog beter naar zijn zin gaat krijgen, of dat een andere woekeraar het plekje gaat overnemen.


De kunst is dus om zo te oogsten dat de woekeraars zich minder welkom voelen, en zoveel mogelijk de natuur het werk te laten doen. De kunst is ook om de oogst zo lokaal mogelijk te gebruiken. Chop and drop is een hele mooie manier om energie te besparen en in het systeem te vangen (nog een principe uit de permacultuur).


Als een bepaald kruid het heel goed doet bij jonge aanplant, dan zeis ik voorzichtig om de lievelingsplanten heen, en laat het kruid als mulch rond de boomspiegel liggen. Let wel op dat sommige grassen juist meer hun best gaan doen als je vaak maait, dus dan liever minder vaak maaien. Let ook op dat je de mulch niet direct tegen de stam aan legt, want dan kan de stam gaan rotten.


Als een bepaald kruid overheerst op een plekje, dan zeis ik het af en zaai ik nieuwe kruiden/struiken/schimmels bovenop de ontstane mulch. Soms lukt het als ik heel voorzichtig ben om selectief lievelings kruiden te laten staan, die dan gaan bloeien en zich uitzaaien. Zo neemt de diversiteit toe, en krijgt het systeem een zetje in de richting van meer eetbaarheid.

Hoe maait men het beste?

Thich Nhat Hanh schrijft in zijn boek Peace is Every Step over zeisen:


Have you ever cut grass with a scythe? Not many people do these days. About ten years ago, I brought a scythe home and tried to cut the grass around my cottage with it. It took more than a week before I found the best way to use it. The way you stand, the way you hold the scythe, the angle of the blade on the grass are all important. I found that if I coordinated the movement of my arms with the rhythm of my breathing, and worked unhurriedly while maintaining awareness of my activity, I was able to work for a longer period of time. When I didn’t do this, I became tired in just ten minutes.


During the past few years I have avoided tiring myself and losing my breath. I must take care of my body, treat it with respect as a musician does his instrument. I apply nonviolence to my body, for it is not merely a tool to accomplish something. It itself is the end. I treat my scythe in the same way. As I use it while following my breathing, I feel that my scythe and I breathe together in rhythm. It is true for many other tools as well.


One day an elderly man was visiting my neighbor, and he offered to show me how to use the scythe. He was much more adept than I, but for the most part he used the same position and movements. What surprised me was that he too coordinated his movements with his breathing. Since then, whenever I see anyone cutting his grass with his scythe, I know that he is practicing awareness.


Vrij vertaald komt het erop neer dat je je lichaam het best niet overbelast door rustig op je ademhaling te maaien. Bij bijvoorbeeld Sandy van de Ban van zeisles.nl kun je een goede techniek leren en een goede zeis aanschaffen. Er zijn in bijna elke provincie lokaal zeislessen te krijgen.

Het grootste voordeel van de handzeis is dat er geen motorgeweld bij komt kijken. Dat helpt om meer aandacht aan de levende bodem en kruiden te geven, waardoor meer mooie planten mogen blijven staan. Doordat zeisen een aandachtige en relatief geweldloze activiteit is, voelt het voor mij rustgevend en daarmee gezonder dan met een machine te werken.


Als je iets afmaait, dan kun je het er niet meer aanmaaien. Vaak zijn zaailingen van nuttige bomen zoals elzen, berken, lindes verstopt tussen de kruiden. Met aandacht, geduld, en zonder afleiding van een tweetaktmotor heb je meer kans om de helpende handen van moeder natuur te zien, en te ontzien. Daarom denk ik dat maaien met de zeis alleen op de korte termijn meer werk lijkt te zijn. Op de lange termijn is het de weg naar helemaal niet meer hoeven maaien.


Daarbij is het menselijk lichaam een mooie maat voor hoeveel energie je mag gebruiken om bij te sturen. Als je moe wordt van het zeisen, dan is het tijd om meer aan de natuur, of aan de rest van de community over te laten. Elke dag een uurtje is beter voor het bos, en voor de mens, dan één keer per week een hele dag. En misschien is om de dag een uurtje ook wel genoeg.

Bij de voedselboskabouters hebben we meerdere mensen die een beetje kunnen zeisen, wil je het eens zien of zelf proberen? Neem gerust contact met ons op, en kom eens langs op een meewerkdag.